कहाणी १६ स्नायू-वापरा नाहीतर गमवा शक्ती, श्रम आणि जीवनाची पकड

*

शरीरातील स्नायू आपल्याला एक कठोर पण अत्यंत महत्त्वाचे सत्य शिकवतात —

“*वापरा नाहीतर गमवा.*”

निसर्ग कोणतीही गोष्ट निष्क्रिय ठेवत नाही. वापरले नाही तर शक्ती कमी होऊ लागते. स्नायू कमकुवत होतात, हालचाली मंदावतात आणि शरीराची पकड सैल होऊ लागते.

कधी कल्पना केली आहे?

*आपल्या शरीरात किती स्नायू कार्यरत असतात?*

आपल्याला कदाचित कल्पनाही नसेल की मानवी शरीरात ६०० पेक्षा अधिक स्नायू असतात. आपण घेतलेला प्रत्येक श्वास, टाकलेले प्रत्येक पाऊल, प्रत्येक हास्य, अगदी डोळ्यांची उघडझापसुद्धा स्नायूंमुळेच शक्य होते.

म्हणजे आपण शांत बसलो आहोत असे वाटत असले, तरी शरीरात हजारो सूक्ष्म हालचाली सुरूच असतात.

स्नायू म्हणजे फक्त body building नव्हे; तर जीवनाच्या प्रत्येक हालचालीमागची अदृश्य शक्ती आहेत.

आणखी एक आश्चर्यकारक गोष्ट लक्षात येते का?

आपल्या शरीरातील अनेक अवयव हे काही screw, nut, bolt ने फिक्स केलेले नसतात. त्यांना आधार देणारी, सांभाळणारी आणि स्थिर ठेवणारी जिवंत व्यवस्था म्हणजे स्नायू, स्नायूपटल, tendons आणि connective tissues.

खांदे, गुडघे, कणा, पोटातील अवयव, posture — या सगळ्यांच्या मागे स्नायूंचा अदृश्य आधार असतो.

म्हणूनच:

स्नायू कमजोर झाले की

शरीराची रचनाच डळमळू लागते.

पोटाचे स्नायू कमजोर झाले की कणा त्रास देऊ लागतो. गुडघ्याभोवतीचे स्नायू कमी झाले की सांध्यांवर ताण वाढतो. खांद्यांचे स्नायू कमकुवत झाले की हातांची हालचाल मर्यादित होते.

म्हणजे:

शरीर फक्त हाडांवर उभे नाही;

ते जिवंत स्नायूंच्या आधारावर उभे आहे.

किती विलक्षण गोष्ट आहे ही!

एखाद्या पुलाला जसे cables आणि support systems लागतात, तसेच शरीरालाही स्नायूंचा आधार लागतो.

आश्चर्य म्हणजे आपण झोपेत असतानाही काही स्नायू सतत कार्यरत असतात. विशेषतः हृदयाचा स्नायू, श्वसनासाठी लागणारे स्नायू आणि शरीराचा posture टिकवणारे स्नायू.

म्हणजे:

शरीर झोपते…

पण जीवनरक्षक यंत्रणा जागीच असते.

हृदय हा शरीरातील सर्वात मेहनती स्नायूंपैकी एक आहे. तो दिवसाला जवळजवळ एक लाख वेळा आकुंचन-प्रसरण करतो आणि आयुष्यभर न थांबता कार्यरत राहतो.

हृदय थकत नाही म्हणून जीवन चालते…

आणि आपण मात्र छोट्याशा गोष्टींनी थकतो.

पायांचे स्नायू तर शरीराची खरी मुळे आहेत. आपण उभे राहतो, चालतो, धावतो, जिने चढतो — हे सर्व त्यांच्यामुळे शक्य होते.

विशेषतः पोटरीचे स्नायू इतके महत्त्वाचे असतात की त्यांना अनेकदा:

*Second Heart*

म्हटले जाते.

कारण चालताना हे स्नायू आकुंचन-प्रसरण करून पायातील रक्त पुन्हा वर हृदयाकडे ढकलण्यास मदत करतात. जणू ते रक्ताभिसरणासाठी दुसऱ्या पंपासारखे काम करतात.

किती सुंदर समन्वय आहे पाहा!

हृदय रक्त पाठवते…

आणि पायांचे स्नायू ते परत वर आणायला मदत करतात.

म्हणजे शरीरात प्रत्येक भाग दुसऱ्याला आधार देत असतो.

आज पायांशी संबंधित आणखी एक समस्या मोठ्या प्रमाणात वाढताना दिसते —

*varicose veins.*

विशेषतः स्त्रियांमध्ये याचे प्रमाण अधिक दिसते.

दीर्घकाळ उभे राहणे, हालचाल कमी होणे, वाढते वजन, गर्भधारणा, रक्ताभिसरणातील अडथळे आणि निष्क्रिय जीवनशैली यांमुळे पायांतील शिरांवर ताण वाढतो.

तेव्हा पायांवरील शिरा फुगल्यासारख्या दिसू लागतात, जडपणा, वेदना, सूज किंवा थकवा जाणवू लागतो.

किती महत्त्वाची गोष्ट लक्षात येते पाहा!

आपण चालतो तेव्हा पायांचे स्नायू रक्त वर ढकलण्यास मदत करतात. पण हालचाल कमी झाली की ही नैसर्गिक “muscle pump” व्यवस्था मंदावू लागते.

म्हणूनच:

चालणे हा फक्त व्यायाम नाही;

ते रक्ताभिसरणासाठीही अत्यंत आवश्यक आहे.

कदाचित म्हणूनच शरीराला हालचाल आवडते…

निष्क्रियता नाही.

या स्नायूंना आता तुमचे काम सुरू करा असे कोणी सांगावे लागत नाही.

हृदयाला आपण रोज सकाळी उठून सांगत नाही —

“आता धडधडायला सुरुवात कर.”

श्वासाच्या स्नायूंना सांगत नाही —

“आता कामाला लागा.”

तरीही:

* हृदय धडधडते,

* श्वास चालतो,

* रक्त वाहते,

* स्नायू कार्यरत राहतात.

म्हणजे शरीरातील अनेक व्यवस्था स्वयंचलित आणि स्वयंनियंत्रित आहेत.

किती अद्भुत व्यवस्था आहे ही!

आपण झोपेत असलो, बेशुद्ध असलो किंवा लक्ष दुसरीकडे असले तरी शरीरातील जीवनप्रवाह सुरूच असतो.

कदाचित म्हणूनच सद्गुरू श्री वामनराव पै म्हणतात —

*निसर्गनियमांसहित स्वयंचलित स्वयंनियंत्रित नैसर्गिक पद्धतशीर व्यवस्था म्हणजे परमेश्वर.*

किती खोल अर्थ आहे या वाक्यात!

कारण शरीराकडे पाहिले की जाणवते — येथे अराजक नाही; येथे अद्भुत समन्वय आहे.

हृदय, श्वास, स्नायू, मज्जातंतू, रक्ताभिसरण… सगळे काही एकमेकांशी जोडलेले आणि समन्वयाने कार्यरत आहे.

आणि गंमत म्हणजे:

आपण या व्यवस्थेचे “निर्माते” नाही;

आपण तिचे लाभार्थी आहोत.

म्हणूनच:

अशी स्वयंचलित, स्वयंनियंत्रित, संतुलित आणि जिवंत व्यवस्था असलेले *शरीर म्हणजेच साक्षात परमेश्वर.*

कदाचित म्हणूनच आपल्या मालिकेचा गाभा आहे —

*शरीर साक्षात परमेश्वर*

आज दीर्घकाळ बसून राहणे ही आधुनिक जीवनशैलीची सर्वात मोठी समस्या बनली आहे. पाय जड वाटतात, stiffness वाढतो, शरीर पटकन थकते.

कारण:

शरीराला हालचाल आवडते;

निष्क्रियता नाही.

आज अनेक वृद्ध लोक म्हणताना दिसतात —

“पायात ताकद राहत नाही.”

हे फक्त वयाचे लक्षण नसते; ते हालचाल कमी झाल्याचे, निष्क्रियतेचे किंवा शरीरातील घटत्या सामर्थ्याचे संकेत असू शकतात.

पूर्वी:

* श्रम होते,

* चालणे होते,

* शारीरिक काम होते,

* आणि नैसर्गिक ताकद होती.

आज:

* सुविधा वाढल्या,

* पण शरीराची ताकद कमी झाली.

*आपण वेळ वाचवला…*

*पण शरीर स्वास्थ्य हरवले.*

पोटाचे आणि कंबरेभोवतीचे core muscles सुद्धा अत्यंत महत्त्वाचे असतात. posture, balance, कणा आणि हालचाली यांचा पाया या स्नायूंवर असतो.

किती सुंदर जीवनबोध आहे यात!

*बाह्य ताकदीपेक्षा अंतर्गत आधार अधिक महत्त्वाचा असतो.*

आज अनेक लोक बाहेरून मजबूत दिसतात; पण आतून थकलेले असतात. कारण शरीराचा आणि मनाचा core strength वेगळा असतो.

आश्चर्य म्हणजे शरीर वापरले नाही तर शरीर स्वतःच स्नायू कमी करू लागते.

*निसर्गाचा नियम स्पष्ट आहे,*

*उपयोग नसेल तर ऊर्जा वाया घालवायची नाही.*

म्हणूनच दीर्घकाळ निष्क्रिय राहिल्यावर:

* ताकद कमी होते,

* हालचाल मंदावते,

* आणि शरीर लवकर थकू लागते.

आज काही दुर्मिळ आजारांमध्ये स्नायू हळूहळू कडक होतात किंवा कमजोर होतात. हालचाल मर्यादित होते. तेव्हा जाणवते —

*सहज चालता येणे,*

*उभे राहता येणे,*

*हात हलवता येणे,*

*हीसुद्धा किती मोठी देणगी आहे!*

एकवेळ हाडाचे दुखणे परवडते…

पण स्नायू दुखावणे फार त्रासदायक असते.

कारण हाडे शरीराचा सांगाडा असतात;

पण स्नायू म्हणजे जिवंत हालचाल.

स्नायू दुखले की उठणे, बसणे, चालणे, वाकणे, हात उचलणे अशा साध्या हालचालीसुद्धा कठीण होतात.

कारण:

*स्नायू म्हणजे शरीराची कार्यशक्ती.*

निरोगी असताना आपण सहज चालतो, सहज वाकतो, सहज जिने चढतो; पण त्याची किंमत लक्षात येत नाही. एखादा स्नायू दुखावला की मात्र जाणवते —

*सहज हालचाल हीसुद्धा किती मोठी देणगी आहे!*

आज विज्ञान असेही सांगते की स्नायू फक्त हालचाल करत नाहीत; तर ते शरीरात अनेक रासायनिक संदेशही निर्माण करतात, जे मेंदू, मनःस्थिती, metabolism आणि रोगप्रतिकारशक्ती यांवर परिणाम करतात.

म्हणजे:

स्नायू फक्त शरीराची ताकद नाहीत;

ते आरोग्याचे रासायनिक कारखानेही आहेत.

कदाचित म्हणूनच आपल्या ऋषींनी योगासनांना इतके महत्त्व दिले असावे.

योग म्हणजे फक्त शरीर वाकवण्याची कसरत नाही; तो शरीर, श्वास, स्नायू, मज्जासंस्था आणि मन यांचा समन्वय आहे.

कारण स्नायू निष्क्रिय झाले, सांधे stiff झाले, कणा आखडला आणि श्वास उथळ झाला, तर शरीराची ऊर्जा मंदावू लागते.

योगासनांमध्ये stretching आहे, balance आहे, strength आहे, flexibility आहे आणि शरीरातील सुप्त हालचाली जाग्या ठेवण्याची प्रक्रिया आहे.

ताडासन, भुजंगासन, वज्रासन, पश्चिमोत्तानासन, पद्मासन अशी आसने शरीराला फक्त वाकवत नाहीत; ती शरीराला पुन्हा “जागे” करत असतात.

कदाचित:

“Use it or lose it”

हा निसर्गनियम योगशास्त्राने हजारो वर्षांपूर्वीच ओळखला होता.

योगासनांमागे आणखी एक सुंदर जीवनबोध आहे.

*योगासनात शरीर ताठ असते, पण ताणलेले नसते. लवचिक असते, पण सैल नसते.*

म्हणजे:

जीवनातही तसेच असावे.

*अतिताण नको…*

*अतिशिथिलताही नको…*

संतुलित, सजग आणि जिवंत अवस्था हवी.

लहान मूल पाहा. ते सतत धावत असते, उड्या मारत असते, चढत असते. शरीरात ऊर्जा ओसंडून वाहत असते.

पण वय वाढत जाते तसे हालचाल कमी होते, स्नायू कमकुवत होतात आणि थकवा वाढतो.

कारण:

शरीर वयाने कमी

आणि निष्क्रियतेने अधिक थकते.

योग, चालणे, stretching, श्रम, सूर्यप्रकाश आणि संतुलित आहार — या गोष्टी फक्त fitness साठी नाहीत; त्या शरीरातील जीवनशक्ती जागी ठेवण्यासाठी आहेत.

सद्गुरू श्री वामनराव पै म्हणतात —

*काम करा हो काम करा,*

*कामावरती प्रेम करा.*

किती सुंदर जीवनदृष्टी आहे ही!

कारण:

*श्रम हे फक्त शरीर घडवत नाहीत;*

*ते माणूस घडवतात.*

*जीवनधडा*

स्नायू आपल्याला एक अत्यंत महत्त्वाची गोष्ट शिकवतात —

*जीवनातील शक्ती वापरली तर वाढते…*

*आणि वापरली नाही तर कमी होते.*

हे फक्त शरीरालाच लागू नाही.

* विचारांची शक्ती,

* प्रेमाची शक्ती,

* संयमाची शक्ती,

* इच्छाशक्ती,

* आणि कृतीची शक्ती

यांनाही लागू आहे.

कारण —

*शरीरातील स्नायू निष्क्रियतेने कमकुवत होतात…*

*आणि व्यक्तिमत्त्व प्रयत्नांच्या अभावाने.*

*जयंत जोशी*