महाराष्ट्र दिन आणि कामगार दिन:* *मातीचा अभिमान, श्रमांचा सन्मान*

*

१ मे हा दिवस महाराष्ट्रासाठी केवळ दिनदर्शिकेवरील एक दिवस नाही.

हा दिवस आहे — अस्मितेचा, कृतज्ञतेचा आणि जबाबदारीचा.

एका बाजूला १०६ हुतात्म्यांच्या बलिदानातून उभा राहिलेला महाराष्ट्र;

आणि दुसऱ्या बाजूला असंख्य श्रमिकांच्या घामातून उभी राहिलेली मानवसंस्कृती.

म्हणूनच महाराष्ट्र दिन आणि कामगार दिन हे दोन वेगळे दिवस वाटले, तरी त्यांचा आत्मा एकच आहे —

मातीचा सन्मान आणि श्रमाचा गौरव.

१ मे १९६० रोजी संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीच्या ऐतिहासिक संघर्षातून मुंबईसह स्वतंत्र महाराष्ट्र राज्य अस्तित्वात आले. मराठी भाषा, मराठी संस्कृती, मराठी अस्मिता आणि मराठी माणसाच्या स्वाभिमानाला स्वतंत्र राज्यरूप प्राप्त झाले. हा दिवस केवळ राज्यस्थापनेचा नाही, तर त्या संघर्षाच्या स्मृतीला वंदन करण्याचा दिवस आहे.

पण या दिवशी आपण फक्त इतिहास आठवून थांबायचे नाही. इतिहासाचा अभिमान वर्तमानातील जबाबदारीत उतरला, तरच तो खऱ्या अर्थाने जिवंत राहतो.

कोणतेही काम असो, कोणताही व्यवसाय असो, कोणतीही संस्था असो किंवा कोणतेही राष्ट्र असो — त्याच्या यशामागे तीन घटक अनिवार्य असतात.

*भांडवल.*

*बुद्धिमत्ता.*

*आणि श्रम.*

पैसा आवश्यक आहे. बुद्धी आवश्यक आहे. पण श्रमांशिवाय कोणतीही कल्पना जमिनीवर उतरू शकत नाही. नकाशा बुद्धी तयार करते, साहित्य पैसा आणतो; पण त्या नकाशाला आकार देणारे हात श्रमिकांचेच असतात.

आज मात्र समाजात एक असमतोल दिसतो. पैशाला सर्वाधिक महत्त्व दिले जाते. त्याखालोखाल बुद्धिमत्तेला स्थान मिळते. आणि श्रम — ज्याच्या आधारावर संपूर्ण व्यवस्था उभी आहे — त्याला अनेकदा शेवटच्या पायरीवर ठेवले जाते.

*हा दृष्टिकोन बदलला पाहिजे.*

कारण श्रमाला योग्य मान, योग्य आदर आणि योग्य मोबदला मिळाला नाही, तर कोणतीही अर्थव्यवस्था समृद्ध दिसली तरी ती न्याय्य, संतुलित आणि मानवी होऊ शकत नाही.

श्रम म्हणजे केवळ हाताची हालचाल नाही. श्रम म्हणजे अनुभव, कौशल्य, निरीक्षण, निर्णयक्षमता आणि जबाबदारी यांचा संगम आहे. एक कुशल शेतकरी, बांधकाम कामगार, वाहनचालक, कारागीर, स्वच्छता कर्मचारी, कारखान्यातील कामगार — हे सर्व आपल्या कामात बुद्धिमत्ता वापरत असतात. श्रमिक काम हे बुद्धिमत्तेशिवाय उत्कृष्ट होऊच शकत नाही.

लालबहादूर शास्त्रींनी *जय जवान, जय किसान* ही घोषणा दिली, कारण राष्ट्राचे रक्षण करणारा जवान आणि राष्ट्राला अन्न देणारा किसान हे दोघेही श्रमसंस्कृतीचे तेजस्वी प्रतीक आहेत. त्यांच्या घामातच राष्ट्राचा श्वास आहे.

सद्गुरूं श्री वामनराव पै यांचा कामाबद्दलचा विचार येथे अत्यंत महत्त्वाचा ठरतो. ते सांगतात — काम हे ओझे म्हणून करू नका; ते आनंदाने करा. “कष्ट करून” काम करण्याची संकल्पना अनेकदा मनाला त्रास देते. पण जेव्हा काम जाणीवपूर्वक, प्रेमाने आणि आनंदाने केले जाते, तेव्हा ते केवळ उपजीविका राहत नाही; ते जीवनाची अभिव्यक्ती बनते.

काम आणि जीवन यांचा वेगळा ताळमेळ लावण्याची गरज तेव्हाच भासते, जेव्हा काम आपल्याला परके वाटते. पण आपण जे करतो त्यात आपुलकी, अर्थ आणि मूल्यनिर्मिती असेल, तर काम आणि जीवन वेगळे राहत नाहीत. जीवनच काम बनते आणि कामच जीवनाची सुंदर अभिव्यक्ती ठरते.

म्हणूनच कामगार दिनाचा खरा संदेश केवळ कामगारांचे अभिनंदन करणे एवढाच नाही.

तो सांगतो — कामाकडे पाहण्याची दृष्टी बदला.

कामगाराकडे पाहण्याची दृष्टी बदला.

आणि श्रमाकडे पाहण्याची संस्कृती बदला.

आजच्या तरुणांसाठीही हा संदेश तितकाच महत्त्वाचा आहे. केवळ नोकरी शोधणारे होऊ नका; समाजाला काय हवे आहे हे ओळखा, मूल्य निर्माण करा, रोजगार निर्माण करणारे बना. कारण खरा विकास फक्त पैशातून होत नाही; तो सर्जनशील श्रम, जागरूक बुद्धी आणि सामाजिक जबाबदारीतून घडतो.

महाराष्ट्राची उभारणीही अशीच झाली आहे. हा महाराष्ट्र फक्त सीमारेषांनी घडलेला नाही. तो शेतकऱ्याच्या मातीतून घडला आहे. कामगाराच्या घामातून घडला आहे. सैनिकाच्या त्यागातून घडला आहे. संतांच्या विचारातून घडला आहे. उद्योजकांच्या धाडसातून घडला आहे. विद्वानांच्या चिंतनातून घडला आहे. आणि सामान्य माणसाच्या प्रामाणिक कष्टातून घडला आहे.

या महाराष्ट्र दिनी आपण मराठी अस्मितेचा अभिमान बाळगूया; पण त्याचवेळी महाराष्ट्र घडवणाऱ्या प्रत्येक श्रमिक हाताला नम्र प्रणाम करूया.

कारण महाराष्ट्र महान होतो तो केवळ घोषणांनी नाही.

तो महान होतो — जेव्हा भाषेला मान मिळतो, संस्कृतीला आधार मिळतो, इतिहासाचे स्मरण राहते, आणि श्रमाला प्रतिष्ठा मिळते.

आजचा दिवस आपल्याला सांगतो —

*मातीचा अभिमान ठेवा.*

*भाषेचा सन्मान करा.*

*हुतात्म्यांचे स्मरण ठेवा.*

*श्रमाला नमस्कार करा.*

*आणि कामाला आनंदाची,* *प्रेमाची आणि मूल्यनिर्मितीची दिशा द्या.*

कारण ज्या समाजात श्रमाचा सन्मान होतो,

त्या समाजात माणूस लहान राहत नाही;

तो कार्यातून मोठा होतो.

*महाराष्ट्र दिनाच्या आणि कामगार दिनाच्या मनःपूर्वक शुभेच्छा!*

*जयंत जोशी*