लहानपण देगा देवा… जीवनाच्या आनंदाकडे घरवापसी

आज वयाची ७१ वर्षे पूर्ण करून ७२ व्या वर्षात पदार्पण करताना मन नकळत थांबून मागे वळून पाहत आहे. आयुष्याच्या या टप्प्यावर एक गोष्ट अधिक स्पष्टपणे जाणवते—

*जीवनाचं खरं यश बाहेर किती मिळवलं यात नसतं; जीवन किती सजगतेने, किती प्रेमाने आणि किती सद्बुद्धीने जगलो यात असतं.*

सद्गुरूंच्या सहवासातून, जीवनाच्या अनुभवांतून आणि अंतर्मुखतेतून आलेल्या या जाणिवेतून खालील चिंतन सुचले.

लहानपणी आनंदासाठी कारण लागत नव्हतं.

हसू सहज यायचं.

धावावंसं वाटायचं.

एखादं फुल, एखादा पाऊस, एखादा फुगा—आणि मन फुलून यायचं.

आज मात्र आनंदासाठी कारण शोधावं लागतं.

मन रमवण्यासाठी साधनं लागतात.

आनंदी दिसण्यासाठी प्रयत्न करावे लागतात.

आणि तरीही आत कुठेतरी एक पोकळी, एक ताण, एक अस्पष्ट अस्वस्थता टिकून राहते.

*लहानपणी आपण जगत होतो;*

*मोठेपणी आपण विचारात अडकलो.*

कदाचित म्हणूनच मन पुन्हा हळूच म्हणतं—

*”लहानपण देगा देवा…”*

हे केवळ बालपण परत मागणं नाही.

ही एका हरवलेल्या निरागसतेची हाक आहे.

ही त्या सहज आनंदाची ओढ आहे, जो कधीकाळी आपल्या स्वभावात होता.

ही त्या अवस्थेकडे परत जाण्याची आस आहे, जिथे जगणं हेच उत्सव होतं आणि सुखासाठी वेगळं कारण लागत नव्हतं.

खरं तर आपल्याला आनंद शिकावा लागत नाही; दुःख शिकावं लागतं.

लहान मूल हे त्याचं जिवंत उदाहरण आहे.

ते सहज हसतं, सहज खेळतं, सहज आनंदात राहतं.

त्याला आनंदी राहण्यासाठी कारण लागत नाही, कारण आनंद हा त्याच्या स्वभावातच असतो.

सद्गुरू श्री वामनराव पै फार मार्मिकपणे म्हणतात—

*सुखी होणे सोपे आहे. दुःखी होणे अवघड आहे. आणि आपल्याला अवघड गोष्टी करण्याचीच सवय लागली आहे.*

या एका वाक्यात मानवी जीवनाचं किती खोल रहस्य दडलं आहे!

आपण बहुतेक वेळा असंच मानत आलो आहोत की सुख मिळवणं कठीण आहे आणि दुःख तर आपोआप येतं. पण जरा शांतपणे विचार केला, तर लक्षात येतं—दुःखी होण्यासाठी माणसाला किती मेहनत घ्यावी लागते!

भूतकाळातील जखमा पुन्हा पुन्हा कुरवाळाव्या लागतात.

इतरांशी सतत तुलना करावी लागते.

अपेक्षांचे डोंगर उभे करावे लागतात.

राग, आकस, असंतोष, न्यूनगंड यांना मनात जपून ठेवावं लागतं.

म्हणजे दुःख ही काही सहज अवस्था नाही; ती मनाने उभी केलेली गुंतागुंत आहे.

आनंद मात्र सहज आहे.

नैसर्गिक आहे.

स्वाभाविक आहे.

तो बाहेरून आणायचा नसतो; तो फक्त आतून उमलू द्यायचा असतो.

म्हणूनच लहान मुलं आपल्याला इतकी मोहक वाटतात.

ती केवळ लहान असतात म्हणून नव्हे, तर ती अजूनही जीवनाच्या मूळ लयीशी जोडलेली असतात म्हणून.

ती अत्यंत निरागस असतात, आणि म्हणूनच ती सहज आनंदी असतात.

त्यांना उगाचच *देवघरची फुलं* म्हटलं जात नाही.

फुलं जशी स्वतः उमलतात आणि आसपास सुगंध पसरवतात, तशीच लहान मुलं स्वतः आनंदात असतात आणि त्यांच्या सहवासाने सगळ्यांच्या मनात आनंद फुलवतात.

त्यांचं हसणं निष्कपट असतं.

त्यांची नजर स्वच्छ असते.

त्यांच्या वागण्यात जीवनाची एक अवखळ, निर्मळ लय असते.

म्हणूनच जिथे लहान मुलं असतात, तिथे केवळ गडबड नसते—तिथे घरात चैतन्य असतं, हलकेपणा असतो, आणि जगणं अधिक जिवंत झाल्यासारखं वाटतं.

खरं तर लहान मूल हे केवळ एक व्यक्ती नसतं; ते आनंदाचं, निरागसतेचं आणि जीवनाच्या उत्साहाचं मूर्त रूप असतं.

पण मग मनात एक प्रश्न नकळत उभा राहतो—

*मग मोठेपणी हा निरागसपणा कुठे जातो?*

तो कुठेच जात नाही.

तो नष्टही होत नाही.

तो फक्त झाकला जातो.

अपेक्षांच्या थरांनी.

तुलनांच्या धुराने.

भीतीच्या सावल्यांनी.

अहंकाराच्या आवरणांनी.

लहान मूल जेव्हा जन्माला येतं तेव्हा त्याला प्रतिष्ठा माहीत नसते, तुलना माहीत नसते, जिंकणं-हारणं माहीत नसतं, इमेज सांभाळणं माहीत नसतं.

पण मोठं होताना आपण त्याला शिकवतो—इतरांपेक्षा पुढे राहा, चारचौघात चांगले दिसा, दुसऱ्यांपेक्षा अधिक मिळवा.

आणि नकळत त्या निरागस आनंदावर हिशेब, अपेक्षा आणि भीतीचे थर चढत जातात.

म्हणून निरागसता संपत नाही; ती फक्त मनाच्या गोंधळाखाली दडून बसते.

जसा स्वच्छ झरा चिखलाखाली दडतो, पण त्याचं पाणी संपत नाही, तसंच आपल्या आतला आनंदही संपत नाही—तो फक्त पुन्हा उगम पावण्याची वाट पाहत असतो.

म्हणूनच

*लहानपण देगा देवा*

ही ओळ केवळ भावनिक नाही; ती अत्यंत तात्त्विक आहे.

ती शरीराने पुन्हा लहान होण्याची मागणी नाही.

ती मनावर चढलेले अनावश्यक थर गळून पडावेत, अशी एक आंतरिक प्रार्थना आहे.

ती आपल्यातील हरवलेल्या सहजतेकडे, निर्मळतेकडे, जिवंतपणाकडे परत जाण्याची आकांक्षा आहे.

म्हणजेच—

*ही एक घरवापसी आहे.*

ही घरवापसी कुठे?

कुठल्या घराकडे?

आपल्या मूळ स्वभावाकडे.

त्या अंतरीच्या स्थिर, निर्मळ, उत्साही जागेकडे, जिथे आनंद हा बाहेरून आणायचा पदार्थ नसतो; तो आतून उसळणारा झरा असतो.

आजूबाजूला पाहिलं तर निसर्ग अजूनही आपल्याला हाच धडा शिकवत असतो.

पक्षी किलबिल करतात—त्यांना गायन शिकवणारा कोणी नसतो.

झाडांना बहर येतो—त्यांना कोणी प्रेरणादायी भाषण देत नाही.

आंब्याची झाडं मोहरतात, कळ्या येतात, फळं लागतात—सगळं काही इतकं सहज, इतकं उत्स्फूर्त घडत असतं.

जिथे जिथे जीवन आहे, तिथे तिथे उत्साह आहे, सहजता आहे, नैसर्गिकता आहे.

मग प्रश्न पडतो—

*निसर्गात सगळीकडे इतकी सहज लय आहे, मग माणूसच इतका विस्कळीत का?*

कारण माणसाला एक विलक्षण देणगी मिळाली आहे—*बुद्धी.*

ही बुद्धी त्याला उंचही नेऊ शकते आणि स्वतःपासून दूरही नेऊ शकते.

इतर जीव जगतात; माणूस मात्र जगण्याबरोबरच त्याचा अर्थ, परिणाम, तुलना, भविष्य, प्रतिष्ठा, यश-अपयश यांचाही विचार करत राहतो.

आणि हीच बुद्धी जेव्हा जीवनाशी सुसंगत राहत नाही, तेव्हा आनंद हरवतो आणि मनाचा गुंता वाढतो.

म्हणूनच सद्गुरू विश्वप्रार्थनेत सर्वप्रथम मागतात—

*हे ईश्वरा, सर्वांना चांगली बुद्धी दे.*

किती गहन आहे ही मागणी!

कारण चांगली बुद्धी असेल तर माणूस स्वतःचंही भलं करेल आणि जगाचंही.

पण बुद्धीच जर विपरीत वळणाने चालली, तर तीच माणसाला ताण, तुलना, असंतोष आणि दुःख यांच्या जाळ्यात अडकवते.

म्हणून

*माणसाच्या जीवनात खरा प्रश्न बुद्धीच्या अभावाचा नसतो;*

*तो सद्बुद्धीच्या अभावाचा असतो.*

पण इथेच एक महत्त्वाचा प्रश्न उभा राहतो—

ही घरवापसी प्रत्यक्षात घडेल कशी?

मोठेपणी निरागसता परत मिळवणे म्हणजे पुन्हा लहान होणे नाही.

ते अज्ञानाकडे परत जाणे नाही.

ते भोळेपणात रमणे नाही.

ते जगाचे चटके विसरणे नाही.

निरागसता म्हणजे अनुभव असूनही मन कडवट न होणे.

समज वाढूनही हृदय कोरडे न होणे.

जग पाहूनही आश्चर्य हरवू न देणे.

जखमा झाल्या तरी प्रेम करण्याची क्षमता न गमावणे.

लहान मूल निरागस असतं कारण त्याच्यावर अजून थर चढलेले नसतात.

मोठा माणूस निरागस होऊ शकतो, जेव्हा तो सजगपणे ते थर उतरवू लागतो.

म्हणजे घरवापसी ही बाह्य प्रवासाची गोष्ट नाही; ती अंतर्मनातील स्वच्छतेची प्रक्रिया आहे.

या प्रवासाची पहिली पायरी म्हणजे—

*स्वतःशी प्रामाणिक होणे.*

आपण खरोखर आनंदी आहोत का?

की फक्त निभावत आहोत?

आपण शांत आहोत का?

की आत काहीतरी सतत कुरतडत आहे?

आपण जगत आहोत का?

की फक्त जबाबदाऱ्या पार पाडत आहोत?

हे प्रश्न साधे वाटतात, पण त्यांची उत्तरं माणसाला स्वतःपाशी आणतात.

हे प्रश्न टाळले की माणूस अधिक गुंतत जातो.

हे प्रश्न स्वीकारले की आतल्या प्रवासाची दारं उघडतात.

दुसरी पायरी म्हणजे—

*तुलना कमी करणे.*

लहान मूल आनंदी होण्यासाठी दुसऱ्याशी तुलना करत नाही.

त्याला स्वतःचं असणं पुरेसं असतं.

मोठेपणी मात्र आपण सतत स्वतःला कुणाच्या ना कुणाच्या मोजपट्टीवर उभं करतो.

कोण अधिक यशस्वी, कोण अधिक श्रीमंत, कोण अधिक सुंदर, कोण अधिक मानाचा—या अखंड तुलनेतून मनाचा शांतपणा हरवतो.

तुलना ही केवळ स्पर्धा निर्माण करत नाही;

ती आत्मस्वीकार नष्ट करते.

आणि जिथे आत्मस्वीकार हरवतो, तिथे निरागसता टिकू शकत नाही.

तिसरी पायरी म्हणजे—*मनातील कचरा हलका करणे.*

राग, आकस, अपमान, अपूर्ण अपेक्षा, स्वतःबद्दलची नाराजी, इतरांबद्दलची कटुता—हे सगळं मनात साठत गेलं की निरागसतेवर धूळ बसते.

अनेकदा माणूस बाहेरच्या जगाशी कमी, पण स्वतःच्या जुन्या जखमांशी जास्त झुंजत असतो.

तो पुढे चालत असतो, पण आत मात्र मागच्या प्रसंगांना घट्ट धरून ठेवत असतो.

घरवापसी हवी असेल, तर या आतल्या ओझ्याला पाहावं लागतं.

त्याला नाव द्यावं लागतं.

आणि हळूहळू सोडावं लागतं.

चौथी पायरी म्हणजे—

*क्षणाशी पुन्हा मैत्री करणे.*

लहान मूल भूतकाळाचा बोजा वाहत नाही.

भविष्याची चिंता करत नाही.

ते त्या क्षणात पूर्ण असतं.

म्हणून त्याचा आनंद ताजा असतो.

मोठेपणी आपण शरीराने वर्तमानात असतो, पण मनाने कधी भूतकाळात, कधी भविष्यकाळात.

जेव्हा आपण खात असतो तेव्हा मन दुसरीकडे असतं.

जेव्हा बोलत असतो तेव्हा मनात वेगळीच धावपळ चालू असते.

जेव्हा सुंदर क्षण समोर उभा असतो तेव्हाही मन कुठल्यातरी काळजीत अडकलेलं असतं.

अशा अवस्थेत आनंद कसा सापडणार?

निरागसता कशी टिकणार?

म्हणून *क्षणाशी मैत्री करणे* ही घरवापसीची अत्यंत महत्त्वाची किल्ली आहे.

पाचवी पायरी म्हणजे—*निसर्गाशी नातं जपणं.*

निसर्गात अजूनही बनावटपणा नाही.

फुल उमलताना दिखावा करत नाही.

पक्षी गाताना प्रसिद्धी शोधत नाही.

झाड सावली देताना नावफलक मागत नाही.

निसर्गाच्या सहवासात माणसाच्या मनावरील कृत्रिम थर हलके होऊ लागतात.

एखाद्या झाडाखाली निवांत बसणं,

पक्ष्यांचा आवाज मनापासून ऐकणं,

पावसाच्या सरीकडे शांतपणे पाहणं,

मातीचा सुगंध अनुभवणं—

ही केवळ रम्य दृश्यं नाहीत;

ही मनाला पुन्हा सहजतेची आठवण करून देणारी साधना आहे.

सहावी पायरी म्हणजे—*साधना.*

प्रार्थना, ध्यान, शुभचिंतन, योग, नामस्मरण—या गोष्टी आपल्याला जगापासून दूर नेत नाहीत; त्या आपल्याला पुन्हा स्वतःकडे आणतात.

त्या मनाला रिकामं करत नाहीत; त्या त्यातील अनावश्यक कोलाहल निवळवतात.

त्या आनंद बाहेरून देत नाहीत; त्या आतला आनंद प्रकट होऊ देतात.

सद्गुरू श्री वामनराव पै यांची शिकवण इथे अत्यंत मोलाची वाटते.

ते केवळ विचार देत नाहीत; ते जगण्याची दिशा देतात.

*व्यवस्थेला मान दे, शुभचिंतन कर, प्रार्थना कर, मनाचा स्वामी हो*

हे सारे संदेश शेवटी माणसाला पुन्हा स्वतःच्या सहज, शांत, आनंदमय स्वरूपाकडे नेतात.

मोठेपणी निरागसता परत मिळवणे म्हणजे अधिक जागे होणे.

अधिक सजग होणे.

अधिक समजूतदार होणे.

अधिक प्रेमळ होणे.

यात अपरिपक्वतेचा मागमूस नाही; उलट हीच खरी परिपक्वता आहे.

लहानपणी निरागसता आपल्याला सहज मिळालेली असते.

मोठेपणी ती जपण्यासाठी जाणीव लागते.

लहानपणी आनंद सहज असतो.

मोठेपणी तो सजगतेने स्थिर करावा लागतो.

पण हे शक्य आहे ?

हो, नक्की शक्य आहे.

कारण आपल्या आतला तो निर्मळ झरा अजूनही आहे—

तो कोरडा पडलेला नाही;

तो फक्त झाकला गेलेला आहे.

जसे ढगं सरले की आकाश पुन्हा दिसतं,

जशी धूळ झटकली की आरसा पुन्हा चमकतो,

तसेच मनावरचे थर हलके झाले की आतली निरागसता पुन्हा उजेडात येते.

आणि मग माणूस बाहेरून मोठा असला तरी आतून हलका / लहान होऊ शकतो.

पुन्हा हसू शकतो.

पुन्हा निसर्गाकडे विस्मयाने पाहू शकतो.

पुन्हा कारणाविना आनंदी राहू शकतो.

कदाचित म्हणूनच आयुष्याच्या एखाद्या शांत क्षणी मन पुन्हा हळूच म्हणतं,

“*लहानपण देगा देवा…”*

म्हणजे मला पुन्हा लहान कर असं नाही,

पण मला पुन्हा निर्मळ कर.

पुन्हा सहज कर.

पुन्हा जिवंत कर.

पुन्हा असा बनव,

की आनंदासाठी कारण शोधावं लागू नये.

कारण शेवटी जीवनाचं खरं वैभव मोठं होण्यात नाही—

तर मोठं होत असतानाही आतला तो देवघरचा सुगंध जपण्यात आहे.

आणि हीच कदाचित

जीवनाच्या आनंदाकडे खरी घरवापसी आहे.

*घर वापसी — एक चिंतन*

*जयंत जोशी*