*सहजीवनाचा अर्थ* जागतिक महिला दिनानिमित्त

८ मार्च आला की सर्वत्र महिला दिनाच्या शुभेच्छांचा वर्षाव सुरू होतो. स्त्रीशक्तीचा गौरव केला जातो. तिच्या कर्तृत्वाची, जिद्दीची, ममतेची, त्यागाची आठवण काढली जाते. हे सगळं योग्य आहे; पण इतक्यावरच थांबलो, तर महिला दिनाचा खरा अर्थ अपुरा राहतो. कारण महिला दिन हा फक्त अभिनंदनाचा दिवस नाही; *तो दृष्टी बदलण्याचा दिवस आहे.*

तो समाजाने स्त्रीकडे कसे पाहिले, आजही कसे पाहते, आणि आता कसे पाहिले पाहिजे, याचा प्रामाणिक विचार करण्याचा दिवस आहे.

*महिला दिनाची गरज आजही का आहे?*

कारण शब्दांनी गौरव होत असला, तरी व्यवहारात स्त्रीच्या श्रमांना, तिच्या बुद्धीला, तिच्या स्वत्वाला, तिच्या भावविश्वाला आणि तिच्या सन्मानाला समान जागा अजूनही सर्वत्र मिळालेली नाही. अनेक ठिकाणी ती घराचा आधार असते; पण निर्णयांच्या केंद्रस्थानी नसते. अनेकदा तिच्या कामाचे कौतुक होते; पण तिच्या थकव्याची दखल घेतली जात नाही. तिच्यावर प्रेम केले जाते; पण तिला समजून घेतले जातेच असे नाही. म्हणून *महिला दिन हा केवळ स्त्रीचा गौरवदिन नाही; तो आत्मपरीक्षणाचा दिवस आहे.*

स्त्रीचा विचार करताना आपण अनेकदा तिला तिच्या नात्यांतूनच ओळखतो — आई, पत्नी, मुलगी, बहीण, सून, सहचारिणी. या साऱ्या भूमिका महत्त्वाच्या आहेत; पण स्त्रीचे महत्त्व केवळ या नात्यांमुळे नाही. ती स्वतःमध्ये एक स्वतंत्र, संवेदनशील, बुद्धिमान, सर्जनशील, निर्णयक्षम, अनुभवसमृद्ध मानवी अस्तित्व आहे. महिला दिनाचे औचित्य तेव्हाच खऱ्या अर्थाने साधते, जेव्हा आपण स्त्रीला केवळ नात्यांच्या चौकटीतून पाहत नाही, तर ती स्वतःमध्ये कोण आहे, या जाणीवेने पाहतो.

याच ठिकाणी सद्गुरू श्री वामनराव पै यांचे अत्यंत मर्मभेदी वचन आठवते —

*माणसाने माणसाशी माणसासारखे वागणे हाच खरा मानवधर्म आहे.*

या एका वाक्यात महिला दिनाचा खरा गाभा सामावलेला आहे. स्त्री-पुरुष, जात-धर्म, पद-प्रतिष्ठा, धन-दौलत, शिक्षण-अशिक्षण — या सगळ्या ओळखींपलीकडे एक मूलभूत सत्य आहे : आपण प्रथम माणूस आहोत. माणसाशी माणसासारखे वागणे म्हणजे त्याचा सन्मान करणे, त्याला ऐकणे, त्याला कमी न लेखणे, त्याच्या वेदनेची जाणीव ठेवणे, त्याच्या क्षमतेवर विश्वास ठेवणे.

*स्त्री सन्मान हा कुणावर कृपा करण्याचा प्रश्न नाही; तो मानवतेच्या प्रामाणिकतेचा प्रश्न आहे.*

आज स्त्री-पुरुष चर्चेत एक टोक वारंवार दिसते — तुलना. कोण अधिक सक्षम? कोण अधिक श्रेष्ठ? कोण अधिक आवश्यक? पण भारतीय तत्त्वज्ञानाची दिशा तुलना किंवा संघर्षाची नाही; ती पूरकत्वाची आहे. म्हणूनच आपल्या चिंतनपरंपरेने आपल्याला शिव-शक्ती ही अद्वितीय कल्पना दिली. शिव म्हणजे चैतन्य, स्थैर्य, साक्षीभाव, शांत अधिष्ठान. शक्ती म्हणजे गती, ऊर्जा, सर्जनशीलता, अभिव्यक्ती, प्रकट होणारे जीवन. शिवाशिवाय शक्ती दिशाहीन ठरू शकते; शक्तीशिवाय शिव निःस्पंद. म्हणूनच या दोघांचे नाते श्रेष्ठ-कनिष्ठाचे नसून अविभाज्य सहअस्तित्वाचे आहे.

अर्धनारीश्वराची प्रतिमा या तत्त्वाचा सर्वोच्च प्रतीकात्मक आविष्कार आहे. अर्धा शिव, अर्धी शक्ती — पण दोघे मिळून एकच पूर्णत्व. हा केवळ धार्मिक भावार्थ नाही; तो जीवनाचा गूढ नियम आहे. स्त्री आणि पुरुष हे दोन विरोधी गट नाहीत. ते दोन पूरक तत्त्वे आहेत. म्हणूनच स्त्रीशिवाय पुरुषाला आणि पुरुषाशिवाय स्त्रीला पूर्णत्व नाही. दोघे एकत्र आले की फक्त दोन व्यक्तींची बेरीज होत नाही; त्यातून एका नव्या अस्तित्वाचा जन्म होतो — कुटुंबाचा.

परंतु इथे एक सूक्ष्म समतोल समजून घ्यावा लागतो. कुटुंबाचा उदय होतो म्हणजे स्त्रीचे किंवा पुरुषाचे स्वतंत्र अस्तित्व पुसले जाते असा अर्थ नाही. उलट, दोघांच्या स्वतंत्र अस्मितांचा आदर राखत जेव्हा एक मोठे “आपण” जन्माला येते, तेव्हाच कुटुंब जिवंत राहते. कुटुंब म्हणजे दोन व्यक्तींचे विलयन नाही; ते दोन जीवनप्रवाहांचे समरस सहअस्तित्व आहे. तिथे मी आणि तू संपत नाही; पण त्या दोघांपलीकडे “आपण” उगवते. आणि हे “आपण” जेव्हा प्रेम, विश्वास, जबाबदारी, जपणूक आणि परस्पर सन्मान यांवर उभे राहते, तेव्हा घराला घरपण येते.

स्त्रीत्वाचा विचार करताना आणखी एक गोष्ट लक्षात घ्यावी लागते. हा विचार केवळ बाह्य व्यक्तीपुरता मर्यादित नाही; तो जीवनातील एका सूक्ष्म पण अत्यंत महत्त्वाच्या तत्त्वाकडे नेतो.

*ती* म्हणजे केवळ एक सर्वनाम नाही; ती स्त्रीतत्त्वाची, प्रीतीची, जपणुकीची आणि सहजीवनाला ऊब देणाऱ्या अंतर्ज्योतीची खूण आहे. जगातली “ती” म्हणजे केवळ स्त्री नव्हे; ती जोडणारी शक्ती आहे, जीवनाला कोमलता देणारी ऊर्जा आहे, आणि अपूर्णतेला पूर्णत्वाची जाणीव करून देणारी सूक्ष्म उपस्थिती आहे.

म्हणूनच स्त्रीविषयक विचार केवळ सामाजिक भूमिकांपुरता नाही. तो त्या जोडणाऱ्या शक्तीचा आहे जी नात्यांना जिवंत ठेवते; त्या अंतर्ज्योतीचा आहे जी घराला घरपण देते; त्या जपणाऱ्या वृत्तीचा आहे

जी तुटलेल्यांना जोडते;

त्या प्रीतीचा आहे जी कठोरतेला मृदुता देते. ही कोमल जीवनशक्ती हरवली, तर नात्यांत व्यवहार उरतो; पण जिव्हाळा हरवतो. व्यवस्था उरते; पण ऊब हरवते.

घर उरते; पण घरपण हरवते.

आजच्या काळात ही जाणीव अधिक महत्त्वाची झाली आहे. आधुनिक जीवनाने स्त्रीला अनेक संधी दिल्या, अनेक बंधने मोडली, अनेक दारे खुली केली — हे स्वागतार्ह आहे. पण त्याचवेळी नात्यांमध्ये व्यवहार, स्पर्धा, संशय, अहंकार आणि सततची मोजदाद वाढू लागली, तर घर हळूहळू घरपण हरवू लागते आणि नकळत व्यवहाराच्या जागेसारखे भासू लागते.

समता म्हणजे सारखेपणा नव्हे. समता म्हणजे समान सन्मान, समान संधी, समान मानवी मूल्य.

स्त्रीला पुरुषासारखेच व्हावे लागेल किंवा पुरुषच नेहमी निर्णायक असेल — हे दोन्ही टोकाचे विचार अपुरे आहेत. खरा प्रश्न असा आहे की आपण एकमेकांतील माणूस आणि एकमेकांतील पूरकत्व ओळखतो का?

महिला दिनाचा संदर्भ इथे पुन्हा महत्त्वाचा ठरतो. हा दिवस स्त्रीला केवळ गौरवाच्या उंच आसनावर बसवण्याचा नाही; आणि तिला दयेची पात्र समजण्याचाही नाही. हा दिवस तिच्या वास्तविक योगदानाची, अदृश्य श्रमांची, भावनिक सामर्थ्याची, बौद्धिक क्षमतेची आणि तिच्या स्वतंत्र मानवी व्यक्तिमत्त्वाची सन्मानपूर्वक दखल घेण्याचा आहे.

आपण घरात तिच्यावर किती अवलंबून आहोत, हे मान्य करतो; पण तिच्या निर्णयक्षमतेचा तितकाच सन्मान करतो का?

आपण तिच्या प्रेमाची अपेक्षा करतो; पण तिला स्वतःसाठी जगण्याची जागा देतो का? आपण तिच्या सहनशीलतेचा गौरव करतो; पण तिला अन्याय सहन करू नये असे स्पष्ट सांगतो का?

हे प्रश्न महिला दिनाला खरी उंची देतात.

स्त्रीत्वाचा सन्मान म्हणजे केवळ स्त्रीचा गौरव नाही; तो संपूर्ण समाजाच्या संतुलनाचा प्रश्न आहे. जोडणारी वृत्ती, जपणूक, करुणा, सहमती, संवेदनशीलता, प्रीती — ही मूल्ये एखाद्या एका व्यक्तीकडे मर्यादित नसली, तरी स्त्रीच्या अनुभवातून ती अनेकदा अधिक स्पष्टपणे दिसतात. म्हणून स्त्रीचा सन्मान हा केवळ तिच्यासाठी नाही; तो त्या मानवी मूल्यांसाठी आहे ज्यांच्याशिवाय समाज कठोर, कोरडा आणि तुटक बनतो.

तितकेच महत्त्वाचे म्हणजे पुरुषाच्याही अस्तित्वाला न्याय देणे. कारण तोही आवश्यक आहे — स्थैर्य म्हणून, दिशा म्हणून, आधार म्हणून, धैर्य म्हणून, कर्तृत्व म्हणून. स्त्री आणि पुरुष यांचा संघर्ष हा संस्कृतीचा मार्ग नाही. त्यांचा सुसंवाद, सहजीवन, सहकार्य आणि परस्पर आदर — हाच मानवतेचा मार्ग आहे. स्त्री-पुरुष नाते तेव्हाच निरोगी राहते, जेव्हा दोघेही एकमेकांना बदलण्याचा नाही तर समजून घेण्याचा प्रयत्न करतात.

म्हणून ८ मार्चचा दिवस आपल्याला दोन स्तरांवर जागं करतो.

पहिला — स्त्रीला मानव म्हणून, स्वतंत्र व्यक्तिमत्त्व म्हणून, सन्मान देण्याची जबाबदारी.

दुसरा — आपल्या सर्वांच्या अंतरंगातल्या त्या जीवनदायी अंतर्ज्योतीला जागं ठेवण्याची गरज, जी जगण्याला कोमलता, सहजीवन आणि पूर्णत्व देते.

महिला दिन साजरा करण्याचा खरा अर्थ हा फुलं, शुभेच्छा, संदेश आणि औपचारिक कौतुक यापलीकडे आहे. तो आपल्या दृष्टिकोनात बदल घडवतो का? आपल्या घरात, नात्यांत, कार्यक्षेत्रात, भाषेत, निर्णयांमध्ये, संस्कारांत स्त्रीला अधिक सन्मानाने स्थान देतो का? तिचा आवाज आपण ऐकतो का? तिच्या अस्तित्वाला स्वतंत्र मान्यता देतो का? जर या प्रश्नांवर आपण प्रामाणिकपणे विचार केला, तरच महिला दिनाचे औचित्य खऱ्या अर्थाने साधते.

शेवटी एवढेच —

स्त्री आणि पुरुष हे दोन प्रतिस्पर्धी नाहीत;

ते दोन पूरक स्वर आहेत.

एकाकडे स्थैर्य, दुसरीकडे स्पंदन.

एकाकडे दिशा, दुसरीकडे ऊब.

एकाकडे अधिष्ठान, दुसरीकडे अभिव्यक्ती.

आणि जेव्हा हे दोघे परस्पर सन्मानाने, मानवधर्माने आणि सहजीवनाच्या जाणिवेने एकत्र येतात,

तेव्हा फक्त संसार उभा राहत नाही —

कुटुंब जन्माला येते, संस्कार रुजतात आणि जीवनाला पूर्णत्वाची एक नवी अर्थवाही दिशा मिळते.

म्हणूनच महिला दिनाचा खरा संदेश असा —

स्त्रीचा सन्मान करा, कारण ती “कोणाची तरी” नाही — ती स्वतःमध्ये पूर्ण माणूस आहे.

स्त्रीत्वाचा सन्मान करा, कारण त्याशिवाय जगात कोमलता, प्रीती, जिव्हाळा आणि पूर्णत्वाची अनुभूती राहणार नाही.

आणि मानवधर्म जगा, कारण माणसाने माणसाशी माणसासारखे वागणे हाच खरा उत्सव आहे.

*हाच ८ मार्चचा, हाच जागतिक महिला दिनाचा, आणि हाच सहजीवनाला अर्थ देणाऱ्या मानवी संस्कृतीचा खरा संदेश.*

महिलादिना निमित्त एक चिंतन :

*जयंत जोशी*