कहाणी १९ डोळे-प्रकाशाचे दरवाजे नजर, दृष्टी, आणि पाहण्याची कला

*कहाणी १९*

*डोळे - प्रकाशाचे दरवाजे*

नजर, दृष्टी आणि पाहण्याची कला

आपण डोळ्यांनी जग पाहतो.

सूर्योदय पाहतो.

माणसे पाहतो.

रंग पाहतो.

स्वप्ने पाहतो.

पण कधी शांतपणे विचार केला आहे?

*पाहणे आणि बघणे एकच असते का?*

*बघणे ही डोळ्यांची क्रिया असू शकते… पण पाहणे ही जाणीवेची प्रक्रिया असते.*

म्हणूनच:

नजर बाहेर पाहते…

पण दृष्टी अर्थ पाहते.

कधी कधी माणूस समोरच्याला बघतो; पण त्याचे दुःख पाहत नाही. डोळे उघडे असतात… पण दृष्टी जागी नसते.

कदाचित म्हणूनच काही लोक डोळे असूनही आंधळे असतात… आणि काहींना डोळे नसूनही जीवनदृष्टी असते.

*डोळे हा शरीरातील अत्यंत अद्भुत अवयव आहे.*

आपण प्रत्यक्षात “उलटे” जग पाहतो, हे ऐकून आश्चर्य वाटेल. डोळ्यांच्या retina वर पडणारी प्रतिमा उलटी असते. पण मेंदू ती क्षणात सरळ करून दाखवतो.

म्हणजे:

आपण डोळ्यांनी कमी…

आणि मेंदूने अधिक पाहतो.

आपल्या डोळ्यांत blind spot सुद्धा असतो. म्हणजे दृष्टीतील एक छोटा भाग प्रत्यक्षात रिकामा असतो. पण मेंदू आजूबाजूची माहिती वापरून तो भाग भरून काढतो.

म्हणजे:

आपण जे पाहतो ते पूर्ण वास्तव नसते;

त्यात interpretation असते.

*दोन डोळे का दिले असतील?*

एका डोळ्याने जग सपाट दिसते. दोन डोळ्यांमुळे अंतर, खोली आणि त्रिमिती समजते. यालाच depth perception म्हणतात.

किती सुंदर जीवनबोध आहे यात!

*एकाच बाजूने पाहिलं तर जीवन सपाट दिसतं.*

डोळे हे पंचज्ञानेंद्रियांपैकी एक मानले गेले आहेत. कारण डोळे बाह्य जगाची माहिती गोळा करून ज्ञान मिळवून देतात.

प्रकाश डोळ्यांत प्रवेश करतो, retina वर प्रतिमा तयार होते, optic nerve ती माहिती मेंदूकडे पाठवते आणि मग ज्ञान निर्माण होते.

म्हणजे:

डोळे स्वतः ज्ञान निर्माण करत नाहीत;

ते ज्ञानासाठी माहिती गोळा करतात.

म्हणूनच:

*दिसते तेच नेहमी सत्य नसते.*

कदाचित म्हणूनच संत आणि तत्त्वज्ञ बाह्य दृष्टीसोबत अंतर्दृष्टीवर भर देतात.

*प्रत्येक व्यक्तीचे डोळे वेगळे असतात.*

डोळ्यांचा आकार, बाहुली, retina मधील रक्तवाहिन्या, iris pattern — प्रत्येक गोष्ट वैशिष्ट्यपूर्ण असते. जसे fingerprints unique असतात तसेच iris patterns सुद्धा जवळजवळ अद्वितीय असतात.

म्हणूनच आजच्या तंत्रयुगात iris scan, retina scan आणि biometric identification यांच्या माध्यमातून माणसाची identity निश्चित केली जाते.

किती विलक्षण आहे हे!

*निसर्गाने प्रत्येकाला वेगळी दृष्टी-स्वाक्षरी दिली आहे.*

Forensic science मध्येही डोळ्यांचा मोठा उपयोग होतो. pupil reaction, eye movement आणि retinal changes यांवरून अनेक माहिती मिळू शकते. काही वेळा डॉक्टर डोळ्यांच्या तपासणीतून diabetes, high blood pressure किंवा neurological disorders यांचे संकेतही ओळखू शकतात.

म्हणजे:

*डोळे फक्त बाहेरचे जग दाखवत नाहीत…*

*ते शरीरातील आतली स्थितीही उघड करतात.*

डॉक्टर मृत्यूची खात्री करतानाही अनेकदा डोळे पाहतात. कारण जीवनाची जाणीव आणि मज्जासंस्थेचा प्रतिसाद डोळ्यांत स्पष्ट दिसतो.

“डोळे मिटले” हा शब्दप्रयोग किती बोलका आहे!

डोळा हा शरीरातील अत्यंत नाजूक आणि संवेदनशील अवयव आहे. म्हणूनच निसर्गाने त्याच्या संरक्षणाची विलक्षण व्यवस्था केलेली आहे.

डोळे कवटीच्या सुरक्षित भागात बसवलेले असतात. पापण्या सतत संरक्षण कवचासारख्या काम करतात. पापण्यांची उघडझाप डोळे कोरडे पडू देत नाही. भुवया घाम आणि धूळ थोपवतात. अश्रू डोळ्यांना स्वच्छ आणि ओलसर ठेवतात.

आणि डोळ्यांत काही गेले की आपण क्षणात डोळे मिटतो.

हे सर्व इतक्या वेगाने घडते की:

आपल्याला विचार करायलाही वेळ मिळत नाही.

म्हणजे:

*डोळ्यांचे संरक्षण हीसुद्धा शरीरातील स्वयंचलित बुद्धिमान व्यवस्था आहे.*

डोळे हे सौंदर्याचेही अत्यंत प्रभावी साधन आहेत.

चेहरा सुंदर असू शकतो… पण डोळ्यांत भाव नसतील तर व्यक्तिमत्त्व अपूर्ण वाटते.

म्हणूनच:

डोळ्यांत प्रेम दिसते,

करुणा दिसते,

राग दिसतो,

प्रामाणिकपणा दिसतो,

आणि कधी कधी न बोललेले सत्यही दिसते.

“डोळे हे जुलमी गडे” असेही म्हटले जाते.

कारण:

डोळे अनेकदा मनातील गोष्टी

उघड करून टाकतात.

*ओठ शांत असू शकतात… पण डोळे बोलत असतात.*

शरीराच्या कोणत्याही भागाला वेदना झाली तरी अश्रू मात्र डोळ्यांतून येतात.

हात जखमी झाला…

पाय दुखावला…

मन तुटले…

तरी डोळे ओले होतात.

म्हणजे:

*डोळे फक्त पाहत नाहीत…ते मनाचे दुःखही व्यक्त करतात.*

काही वेदना शब्दांत व्यक्त होत नाहीत… त्या डोळ्यांतून वाहू लागतात.

जगभर डोळ्यांचे रंग आणि आकार वेगवेगळे आढळतात. काळे, तपकिरी, निळे, हिरवे, राखाडी — निसर्गाची किती सुंदर विविधता!

काही लोकांना color blindness असते. काही रंग वेगळे ओळखता येत नाहीत. काहींना रातांधळेपणामुळे कमी प्रकाशात नीट दिसत नाही.

म्हणजे:

*प्रत्येकजण एकच जग पाहतो असे नाही.*

यातूनही एक जीवनबोध मिळतो —

काहींना प्रकाशात दिसते…

काहींना अंधारात हरवते.

डोळ्यांविषयी आपल्या भाषेत किती सुंदर वाक्प्रचार आहेत!

डोळे मिचकावणे, डोळा मारणे, डोळ्यात भरणे, डोळ्यात तेल घालून पाहणे, डोळे फिरवणे, स्वतःच्या डोळ्यातील मुसळ दिसत नाही पण दुसऱ्याच्या डोळ्यातले कुसळ दिसते — हे सर्व फक्त भाषा नाही; ते मानवी मानसशास्त्र आहे.

“दिसत नाही का?” हा आपण सर्रास वापरणारा वाक्प्रचारसुद्धा किती गहन आहे!

कारण अनेकदा गोष्ट डोळ्यांसमोर असते… तरी माणसाला ती दिसत नाही.

*समस्या डोळ्यांत नसते…ती दृष्टीत असते.*

*माणूस जगाला जसा आहे तसा पाहत नाही… तो स्वतःच्या मनातून पाहतो.*

म्हणून:

प्रेम असेल तर दोषही सुंदर वाटतात,

राग असेल तर चांगुलपणाही खटकतो.

“नजर लागणे” ही संकल्पनासुद्धा रोचक आहे. वैज्ञानिकदृष्ट्या ती प्रत्यक्ष ऊर्जा आहे असे सिद्ध झालेले नसले तरी मत्सर, नकारात्मक भाव आणि सततचे लक्ष यांचा मानसिक परिणाम होऊ शकतो, असा अनेक संस्कृतींमध्ये अनुभव मानला गेला.

“दृष्ट काढणे” यातही एक मानसशास्त्रीय बाजू आहे. कारण प्रेमाने केलेला स्पर्श, काळजी आणि आश्वासन यामुळे मन शांत होऊ शकते.

*कधी कधी उपचार कृतीत नसतात… तर भावनेत असतात.*

आधुनिक विज्ञानाने असे प्रयोग केले आहेत की काही अंध व्यक्ती आवाजांच्या प्रतिध्वनीवरून किंवा vibrations वरून समोरच्या जागेची कल्पना करू शकतात. याला human echolocation म्हणतात.

म्हणजे:

*पाहणे हे फक्त डोळ्यांचे काम नाही; ते मेंदूचे कार्य आहे.*

निसर्ग एखादा मार्ग बंद झाला तरी दुसरा मार्ग निर्माण करण्याचा प्रयत्न करत असतो.

आणि या सगळ्यातील सर्वात भावस्पर्शी गोष्ट म्हणजे - *दृष्टीदान.*

शरीरातील अनेक अवयव दान करता येतात. पण:

*डोळ्यांचे दान म्हणजे दुसऱ्याला जग पाहण्याची संधी देणे.*

एखाद्या व्यक्तीचा मृत्यू झाल्यानंतरही:

त्याची दृष्टी

दुसऱ्याच्या जीवनात प्रकाश बनू शकते.

म्हणून:

*दृष्टीदान हे फक्त अवयवदान नाही; ते प्रकाशदान आहे.*

दृष्टीदोष निर्माण झाला तर आधुनिक उपचारांनी तो अनेकदा सुधारता येतो. चष्मा लावता येतो, lens वापरता येतात, शस्त्रक्रिया करता येते.

पण:

दृष्टिकोन दोषपूर्ण झाला तर?

तेथे फक्त चष्मा उपयोगी पडत नाही.

कारण:

डोळ्यांची दृष्टी बिघडली तर चष्मा लागतो;

जीवनाची दृष्टी बिघडली तर सजगता लागते.

म्हणूनच:

*नजरिया बदलो, सितारे बदल जायेंगे…*

आणि आपल्याकडे म्हटले जाते —

*दृष्टी बदला, सृष्टी बदलेल.*

घटना तीच असते… पण दृष्टी बदलली की अनुभव बदलतो.

सूर्यास्त:

कोणाला दिवस संपल्यासारखा वाटतो,

तर कोणाला नव्या पहाटेची चाहूल.

समस्या:

कोणाला अडथळा वाटते,

तर कोणाला संधी.

म्हणून:

जग बदलण्यापूर्वी

दृष्टी बदलावी लागते.

आणि शेवटी प्रश्न फक्त बाहेरचे जग पाहण्याचा राहत नाही…

तो स्वतःकडे पाहण्याचा होतो.

यालाच कदाचित:

*अंतर्दृष्टी म्हणतात.*

अंतर्दृष्टी म्हणजे स्वतःकडे प्रामाणिकपणे पाहण्याची क्षमता. स्वतःचे विचार, भावना, भीती, अहंकार, मर्यादा आणि सत्य पाहण्याची तयारी.

*आरसा चेहरा दाखवतो… पण अंतर्दृष्टी स्वभाव दाखवते.*

भारतीय परंपरेतील “तिसरे नेत्र” ही संकल्पनासुद्धा याच अंतर्जागृतीचे प्रतीक आहे.

दोन डोळे बाहेरचे जग पाहतात… पण:

तिसरे नेत्र

आतले सत्य पाहू लागते.

*जीवनधडा*

डोळे आपल्याला एक अत्यंत महत्त्वाचे सत्य शिकवतात —

*डोळे जग दाखवतात…पण दृष्टी जीवन समजावते.*

आणि:

*अंतर्दृष्टी जागी झाली की माणूस फक्त पाहत नाही…*

*तो समजू लागतो.*

दृष्टी - एक चिंतन

*जयंत जोशी*