काळाच्या पलीकडे घुमणारा स्वर -* *आशा भोसले*

*मरावे परी कार्यरूपे उरावे - एका अजरामर स्वराला अभिवादन*

माणसं जग सोडून जातात;

पण काही माणसं जग सोडून गेल्यानंतरही कार्यरूपाने जगासोबतच राहतात.

त्यांचा स्वर, त्यांचा आवाज, त्यांची निर्मिती,

आणि जगाला त्यांनी अर्पिलेली देणगी —

पिढ्यान्‌पिढ्या जिवंत राहते, शाश्वत राहते.

** * * * * * * * * * * * * **

*आशा भोसले* यांचा स्वरही तसाच आहे.

*आशा भोसले* हे नाव भारतीय संगीतविश्वात केवळ एका महान गायिकेचे नाव नाही; ते असंख्य भावनांना स्वर देणाऱ्या एका अद्वितीय परंपरेचे नाव आहे.

८ सप्टेंबर १९३३ रोजी सांगली येथे जन्मलेल्या आशाताईंनी जवळपास आठ दशकांचा स्वरप्रवास जगला. त्यांनी अनेक भारतीय भाषांमध्ये अकरा हजारांहून अधिक गीते रेकॉर्ड केली, दादासाहेब फाळके पुरस्कार आणि पद्मविभूषण यांसारखे सन्मान मिळवले, आणि १२ एप्रिल २०२६ रोजी मुंबईत ९२ व्या वर्षी त्यांचे निधन झाले. 

*आशाताईंच्या* व्यक्तिमत्त्वाकडे पाहताना सर्वांत आधी जाणवते ते त्यांचे वेगळेपण.

त्या केवळ एका सुवर्णकाळातील गायिका नव्हत्या; त्या स्वतःच्या ताकदीने उभ्या राहिलेल्या स्वतंत्र शिखरासारख्या होत्या. संगीताच्या तेजस्वी परंपरेत वाढूनही त्यांनी स्वतःचा सूर, स्वतःची वाट आणि स्वतःचे स्थान निर्माण केले. ही गोष्ट केवळ कलात्मक नाही; ती आत्मविश्वासाची आणि व्यक्तिमत्त्वनिर्मितीची प्रेरणादायी कहाणी आहे. त्यांच्या वडिलांकडून बालपणी संगीतसंस्कार मिळाले; पण पुढचा प्रवास मात्र त्यांनी स्वतःच्या कर्तृत्वाने घडवला. 

त्यांच्या आयुष्याची मानवी बाजूही तितकीच महत्त्वाची आहे. संगीताची परंपरा लाभलेल्या घरात जन्म झाला असला, तरी आयुष्य त्यांच्यासाठी सहजसोपे नव्हते. वैयक्तिक आयुष्यात चढउतार आले, नात्यांचे ताण आले, संघर्ष आले; पण त्यांनी त्या सगळ्यांना पराभव होऊ दिला नाही. उलट प्रत्येक अनुभवातून त्या अधिक प्रगल्भ झाल्या. म्हणूनच त्यांच्या स्वरांत केवळ सुरेलता नाही, तर जगण्याचा ताप, जिद्द आणि परिपक्वतेची ऊबही जाणवते. त्यांच्या जीवनप्रवासातली ही जिद्दच त्यांच्या गायकीला एक वेगळी खोली देते. 

त्यांच्या आवाजाचे वैशिष्ट्य सांगताना एकच विशेषण पुरेसे वाटत नाही.

त्यांच्या स्वरात कोमलता आहे, पण तो नाजूक नाही;

त्यात ठसका आहे, पण तो उथळ नाही;

त्यात खट्याळपणा आहे, पण तो स्वस्त नाही;

त्यात गझलेची नजाकत आहे, पण ती कृत्रिम नाही;

त्यात लोकधुनेची माती आहे, पण ती मर्यादित नाही.

म्हणूनच आशाताईंचे गायन ऐकताना आपण केवळ गाणी ऐकत नाही;

आपण अनेक भावविश्वांतून प्रवास करत असतो.

त्यांच्या गायकीची व्याप्ती समजून घ्यायची असेल, तर काही निवडक गीतांकडे पाहणे पुरेसे ठरते.

“*अभी ना जाओ छोड़कर*” मध्ये प्रेमातील कोमल संकोच आणि नात्याची मृदू ऊब जाणवते.

*चुरा लिया है तुमने जो दिल को* मध्ये प्रणयाची मधुर लय खुलते.

“*पिया तू अब तो आजा*” मध्ये आवाज ठसकेदार अभिनय आणि चैतन्याचा मुक्त अविष्कार बनतो.

“*दम मारो दम*” मध्ये त्या काळाची तरुणाई धडधडताना ऐकू येते.

“*दिल चीज़ क्या है*” मध्ये गझलेची नजाकत स्वरांतून झळकते.

आणि “*मेरा कुछ सामान*” मध्ये तोच आवाज अत्यंत अंतर्मुख आणि विरळ भावविश्वाला स्पर्श करून जातो. समकालीन वृत्तांकन आणि चरित्रात्मक नोंदी दोन्ही त्यांना अपवादात्मक बहुविध गायिका म्हणूनच अधोरेखित करतात. 

या काही उदाहरणांतूनच आशाताईंच्या आवाजाचा अद्भुत व्याप दिसतो.

त्या केवळ गाणी गात नव्हत्या; त्या प्रत्येक भावनेला स्वतंत्र स्वरदेह देत होत्या.

एका गाण्यात त्या प्रणयाची हळुवार झुळूक होतात;

दुसऱ्यात उर्मीचा झरा;

तिसऱ्यात विरहाची सावली;

चौथ्यात खट्याळ चपळता;

पाचव्यात गझलेची शालीन अदब;

आणि सहाव्यात अंतर्मनाचा विरळ स्पर्श.

म्हणूनच आशा भोसले यांचे मोठेपण केवळ त्यांच्या गाण्यांच्या संख्येत नाही;

ते भावनांच्या असंख्य छटा स्वरांतून व्यक्त करण्याच्या विलक्षण क्षमतेत आहे.

पण आशाताईंची गोष्ट केवळ गायकीपुरती मर्यादित नाही.

माणूस म्हणून त्यांच्यात एक विलक्षण जीवनरस होता.

त्यांच्या स्वरात निराशा नाही, तर जगण्याची उमेद आहे.

विरह आहे, पण विघटन नाही.

प्रणय आहे, पण अति भावुकता नाही.

उत्साह आहे, पण उथळपणा नाही.

त्यांच्या गायनातून एक गोष्ट स्पष्ट जाणवते —

*जीवन कितीही गुंतागुंतीचे असले तरी त्यात एक लय असते.*

आशा भोसले यांनी त्या लयीला स्वर दिला.

भारतीय संगीतविश्वात अनेक महान कलाकार झाले;

पण आशाताईंचे स्थान वेगळे आहे.

कारण त्यांनी सुरांना एका चौकटीत अडकू दिले नाही.

त्यांनी संगीताला केवळ परंपरा म्हणून जपले नाही; त्यांनी त्याला नवी उर्मी दिली. त्यांच्या कारकिर्दीचा आवाका केवळ भारतापुरता मर्यादित नव्हता; विविध भाषांतील आणि शैलींतील गायनामुळे त्यांचा स्वर एक राष्ट्रीय-सांस्कृतिक वारसा बनला. 

आज त्यांना स्मरायचे तर केवळ “महान गायिका” असे म्हणून ते पूर्ण होणार नाही.

त्यांना स्मरायचे असेल तर त्यांच्या स्वरातून दिसणारी जीवनदृष्टी समजून घ्यावी लागेल.

ती जीवनदृष्टी अशी —

*स्वतःचे वेगळेपण जपा.*

*परिस्थिती कितीही कठीण असली तरी सूर हरवू देऊ नका.*

आणि *जगण्याला नेहमी नवी लय द्या.*

कारण काही स्वर संपत नाहीत;

ते काळाच्या पलीकडे जाऊन संस्कृतीचा श्वास बनतात.

आशा भोसले यांचा स्वर हा तसाच —

अजरामर, असंख्यरंगी आणि सदैव जिवंत.

सद्गुरू श्री वामनराव पै म्हणतात —

“*मरावे परी कार्यरूपे उरावे.*”

आशाताईंच्या जीवनाकडे पाहिले की या वचनाचा अर्थ अधिक स्पष्ट होतो.

त्या देहाने गेल्या असतील;

पण त्यांचा स्वर अजूनही जिवंत आहे,

त्यांची गीते अजूनही धडकत आहेत,

आणि त्यांचे कार्य अजूनही भारतीय भावविश्वाला समृद्ध करत आहे.

म्हणूनच आशा भोसले हे केवळ एका महान गायिकेचे नाव नाही;

ते भारतीय संस्कृतीत सदैव घुमत राहणाऱ्या एका चिरंतन सुरांचे नाव आहे.

एक थी आशा-आदरांजली

*जयंत जोशी*