बाबासाहेबांचे स्वप्न:* *पूर्णत्वासाठी जबाबदारी कोणाची?*

समतेच्या प्रवासात बाबासाहेबांचे महान कार्य, आजचे वास्तव आणि पुढील पिढीची जबाबदारी

१४ एप्रिल आला की आपण डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांना अभिवादन करतो.

त्यांच्या संघर्षाची, त्यांच्या विलक्षण बुद्धिमत्तेची, आणि समाजासाठी त्यांनी दिलेल्या महान योगदानाची आठवण काढतो. पण या स्मरणाबरोबरच मनात एक प्रश्नही उभा राहतो—बाबासाहेबांनी ज्या भारताचे स्वप्न पाहिले होते, तो भारत आज कितपत घडला आहे?

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर हे केवळ एका समाजाचे नेते नव्हते. ते संपूर्ण भारताला नवी दिशा देणारे विचारपुरुष होते. गरीबी, अस्पृश्यता, अपमान आणि सामाजिक बहिष्कार यांचा प्रत्यक्ष अनुभव घेतलेल्या या महामानवाने केवळ स्वतःचे आयुष्य घडवले नाही; तर देशातील कोट्यवधी वंचितांच्या आशेला शब्द दिले, दिशा दिली, आणि न्यायासाठीचा भक्कम पाया घातला.

उच्च शिक्षण घेऊन ते परतले ते केवळ विद्वान म्हणून नव्हे, तर अन्याय ओळखणारे आणि न्यायाची रचना घडवणारे जागृत विचारवंत म्हणून. भारताच्या संविधानाचे प्रमुख शिल्पकार म्हणून त्यांनी केवळ एक कायदा लिहिला नाही; त्यांनी एका नव्या भारताची मूल्यव्यवस्था उभी केली. त्या मूल्यांचा केंद्रबिंदू होता—*स्वातंत्र्य, समता आणि बंधुता.*

*बाबासाहेबांच्या कार्यामागचा खरा हेतू*

बाबासाहेबांचा संघर्ष केवळ काही सवलती मिळवण्यापुरता नव्हता.

तो माणसाला माणूस म्हणून जगण्याचा अधिकार मिळवून देण्यासाठी होता.

शतकानुशतके वंचित ठेवलेल्या समाजाला शिक्षण, नोकरी, प्रतिनिधित्व आणि संधी यांची दारे उघडली गेली पाहिजेत, यासाठी त्यांनी घटनात्मक तरतुदी केल्या. पण त्यांचा हेतू कायमचा आधार देणे हा नव्हता. त्यांना वंचित समाज स्वतःच्या पायावर उभा राहिलेला, स्वाभिमानी, सक्षम आणि सजग व्हावा असे वाटत होते.

म्हणूनच त्यांनी दिलेले सूत्र आजही तितकेच जिवंत वाटते,

*शिका, संघटित व्हा, संघर्ष करा.*

या तीन शब्दांत संपूर्ण परिवर्तन दडलेले आहे.

शिक्षण म्हणजे केवळ पदवी नव्हे; ते आत्मभान आहे.

संघटन म्हणजे केवळ समूह नव्हे; ती जागरूक शक्ती आहे.

संघर्ष म्हणजे केवळ विरोध नव्हे; तो सन्मानाने उभे राहण्याचा निर्धार आहे.

*आजची स्थिती : काय साध्य झाले?*

स्वातंत्र्यानंतरच्या सात दशकांत अनेक बदल घडले.

आज वंचित समाजातून अधिकारी, न्यायाधीश, प्राध्यापक, वैज्ञानिक, लेखक, उद्योगपती आणि विविध क्षेत्रांतील तज्ज्ञ घडताना दिसतात. शिक्षणाची दारे उघडली. प्रतिनिधित्व वाढले. अनेक कुटुंबांनी उपेक्षा आणि संधीअभावाच्या अंधारातून बाहेर येत नव्या शक्यता उभ्या केल्या.

ही प्रगती नक्कीच महत्त्वाची आहे.

ती बाबासाहेबांच्या लढ्याचे फलित आहे.

पण या बदलाबरोबरच काही प्रश्न अजूनही अनुत्तरित राहतात.

भौतिक प्रगती झाली—पण सामाजिक समतेचा संस्कार कितपत रुजला?

पद, पैसा, शिक्षण आणि प्रतिष्ठा मिळाली—पण समाजाने मनापासून स्वीकार केला का?

व्यक्ती उंच स्थानावर पोहोचली—पण तिच्याकडे जात न पाहता माणूस म्हणून पाहिले जाते का?

हीच खरी वेदना आहे.

म्हणजेच बदल झाले आहेत, पण परिवर्तन अजून पूर्ण झालेले नाही.

कायद्याने हक्क मिळाले, पण मनांची दारे पूर्ण उघडली का—हा प्रश्न अजून तसाच उभा आहे.

*खरा प्रश्न मानसिकतेचा*

आज प्रश्न केवळ धोरणांचा नाही;

तो मानसिकतेचा आहे.

वंचिताला दया नव्हे, सन्मान मिळाला पाहिजे.

संधी देतानाच स्वाभिमान जागा झाला पाहिजे.

कायद्याबरोबर मनाचे शिक्षण झाले पाहिजे.

स्पर्धेबरोबर सामाजिक समावेशकता निर्माण झाली पाहिजे.

आणि सर्वांत महत्त्वाचे—जात पाहण्याची मानसिकता मोडून माणूस पाहायला शिकले पाहिजे.

इथे सद्गुरू श्री वामनराव पै यांचा विचार फार मोलाचा वाटतो—

*माणसाने माणसाशी माणसासारखे वागणे हाच मानवधर्म.*

खरे तर बाबासाहेबांच्या समतेच्या विचाराचा हाच व्यवहारातील अर्थ आहे.

कायद्याने हक्क मिळू शकतात, पण मनात मानवधर्म जागा झाला नाही, तर भिंती तशाच राहतात.

*बाबासाहेबांच्या स्वप्नांच्या पूर्णत्वाची जबाबदारी कोणाची?*

इथेच मोठा प्रश्न उभा राहतो—

बाबासाहेबांचे स्वप्न पूर्णत्वाला नेण्याची जबाबदारी कोणाची?

ही जबाबदारी केवळ शासनाची नाही.

केवळ व्यवस्थेची नाही.

केवळ इतर समाजघटकांचीही नाही.

या बदलात वंचित समाजातील शिक्षित, जागृत आणि सामाजिक नेतृत्वाची मोठी भूमिका आहे.

कारण शिक्षणाने वर आलेला माणूस जर केवळ स्वतःपुरता थांबला, तर ते व्यक्तिगत यश आहे. पण तोच माणूस जर आपल्या समाजात शिक्षणाची प्रेरणा देतो, स्वाभिमान जागवतो, संघटन घडवतो, आत्मविश्वास निर्माण करतो आणि पुढची दिशा दाखवतो, तर ते सामूहिक उत्कर्षाचे कारण ठरते.

या जबाबदारीचा अर्थ दोषारोप नाही;

तो जागृतीचा आहे.

बदल फक्त बाहेरून होत नाही;

तो आतूनही घडवावा लागतो.

*संतपरंपरा, माऊली आणि बाबासाहेब*

या विचाराला आपल्या संतपरंपरेतूनही सुंदर अधिष्ठान मिळते.

ज्ञानेश्वर माऊलींनी वारकरी संप्रदायाच्या माध्यमातून भेदाभेदाच्या पलीकडचा समाज दाखवला. त्यांच्या पसायदानातील ओळी आजही आपल्याला विचार करायला लावतात—

*जे खळांची व्यंकटी सांडो*

*तया सत्कर्मी रती वाढो*

*भूतां परस्परे पडो*

*मैत्र जीवांचे…*

या प्रार्थनेत जात नाही, उच्च-नीच नाही, द्वेष नाही.

आहे ते फक्त एक स्वप्न—मैत्री, करुणा आणि मानवतेने जोडलेला समाज.

ज्ञानेश्वर माऊलींना अभिप्रेत समाज आणि बाबासाहेबांना अभिप्रेत सामाजिक न्याय—या दोन्हींच्या केंद्रस्थानी एकच तत्त्व आहे:

*माणसाची प्रतिष्ठा.*

*विश्वप्रार्थना आणि पुढची दिशा*

सद्गुरू श्री वामनराव पै यांच्या विश्वप्रार्थनेतील *सर्वांच* हा शब्दही तेवढाच अर्थपूर्ण आहे. त्या एका शब्दात कोणताही भेद नाही. त्यात एकात्मता आहे, समावेशकता आहे, सर्वांच्या कल्याणाची भावना आहे.

आणि म्हणूनच *सर्वांचे भलं कर* ही साधना केवळ वैयक्तिक आध्यात्मिक साधना नाही; ती सामाजिक परिवर्तनाचीही दिशा आहे. जो सर्वांचे भले चिंततो, तो कोणाकडेही जातीच्या चष्म्यातून पाहू शकत नाही. त्याच्या मनात दयेपेक्षा सन्मान, तुच्छतेपेक्षा आत्मीयता, आणि विभाजनापेक्षा मैत्री जागते.

आजची खरी गरज अशी आहे की समाजातील सर्व घटकांनी मिळून समतेची संस्कृती निर्माण करावी. आरक्षणाने उघडलेली दारे महत्त्वाची होती; पण अंतिम ध्येय असे असले पाहिजे की एक दिवस समाज इतका न्याय्य आणि समावेशक बनेल की अशा उपायांची गरजच उरणार नाही. याचा अर्थ घाईने काही नाकारणे नव्हे; तर समतेची मानसिकता इतकी मजबूत करणे की अन्यायाला जागाच उरणार नाही.

*शेवटचा विचार*

आज बाबासाहेबांना अभिवादन करताना आपण स्वतःलाच एक प्रश्न विचारू-

*आपण बाबासाहेबांना केवळ स्मरतो आहोत,*

*की त्यांच्या स्वप्नाच्या पूर्णत्वासाठी जगतो आहोत?*

ज्या दिवशी समाजात प्रत्येकाला

संधीबरोबर सन्मान मिळेल,

शिक्षणाबरोबर स्वाभिमान मिळेल,

कायद्याबरोबर मनांचे शिक्षण घडेल,

आणि जात नव्हे तर मानव दिसू लागेल—

त्या दिवशी बाबासाहेबांचे स्वप्न खऱ्या अर्थाने साकार होत जाईल.

तोपर्यंत हा प्रवास सुरूच आहे.

आणि म्हणूनच बाबासाहेबांना खरी आदरांजली केवळ शब्दांत नाही.

ती आहे—

*माणसाने माणसाशी माणसासारखे वागण्यात,*

*सर्वांचे भलं चिंतण्यात,*

*आणि “सर्वांच” या भावनेने समाज घडवण्यात.*

हीच बाबासाहेबांच्या स्वप्नाच्या पूर्णत्वाची खरी दिशा.

डॉक्टर बाबासाहेब आंबेडकर-आदरांजली-एक चिंतन:

*जयंत जोशी*