*या उपाधिमाजी गुप्त-* *निसर्गातील प्रज्ञान*

समोर एक विलक्षण दृश्य आहे.

झाडाच्या उंच फांदीवर किंवा एखाद्या खांबावर लटकलेली एक प्रचंड रचना. पहिल्या नजरेला ती एखाद्या गवताच्या ढिगाऱ्यासारखी वाटते. पण जरा नीट पाहिलं की लक्षात येतं—ते फक्त घरटं नाही. ती एक पक्ष्यांची वसाहत आहे.

दक्षिण आफ्रिकेच्या कोरड्या प्रदेशात आढळणारा *sociable weaver* नावाचा छोटासा पक्षी अशी सामूहिक घरटी बांधतो. एकटा पक्षी नाही, एक जोडी नाही—तर संपूर्ण समूह मिळून. काडी-काडी जमा करत, विणत, जोडत, सांभाळत हे पक्षी अशी रचना उभी करतात की माणसालाही आश्चर्य वाटावे. त्या घरात केवळ आश्रय नसतो; एक व्यवस्था असते, एक समज असते, एक अंतर्गत शिस्त असते. उष्णतेपासून संरक्षण, थंडीपासून बचाव, एकत्र राहण्याची रचना—हे सगळं त्यात जणू सहजच सामावलेलं असतं.

हे दृश्य पाहताना मनात एक प्रश्न उभा राहतो—

*या छोट्या पक्ष्यांना हे ज्ञान कुठून मिळालं असेल?*

त्यांनी कोणती शाळा केली नाही. कोणते अभियांत्रिकी शिक्षण घेतले नाही. कोणी त्यांना नकाशा दिलेला नाही. तरीही त्यांची रचना अचूक असते. कावळा नाशिकचा असो की दिल्लीचा—घरटं बांधण्याची मूलभूत पद्धत जवळजवळ सारखीच असते. प्रजाती एकच, तर रचना एकसंध. याचा अर्थ त्यांच्या जगण्यामध्ये काहीतरी अंतर्गत सातत्य आहे.

निसर्गात असे अनेक अनुभव सांगितले जातात की भूकंप, सुनामी किंवा हवामानातील तीव्र बदल यांपूर्वी काही पक्षी आणि प्राणी असामान्य वर्तन करतात. काही वेळा ते अचानक स्थलांतर करतात, अस्वस्थ होतात किंवा सुरक्षित ठिकाणी सरकतात. विज्ञान एवढंच सांगतं की काही सूक्ष्म कंपने, ध्वनी किंवा पर्यावरणातील बदल त्यांना माणसांपेक्षा आधी जाणवू शकतात. प्रत्येक वेळी ते आपत्तीची अचूक भविष्यवाणी करतात, असं विज्ञान म्हणत नाही. पण एवढं मात्र जाणवतं की निसर्गातील अनेक जीव अस्तित्वातील सूक्ष्म हालचालींशी आपल्यापेक्षा अधिक जुळलेले असतात.

*मग या जाणिवेचं मूळ काय?*

इथे संत ज्ञानेश्वर माऊलींची ओवी आठवते—

*या उपाधिमाजी गुप्त ।*

*चैतन्य असे सर्वगत ।*

किती विलक्षण दृष्टी आहे ही!

माऊली सांगतात—रूपं वेगवेगळी आहेत, देह वेगळे आहेत, प्रवृत्ती वेगळ्या आहेत; पण त्या प्रत्येक उपाधीमध्ये एक गुप्त चैतन्य कार्यरत आहे. आणि ते चैतन्य सर्वगत आहे—सर्वत्र आहे, सर्वांमध्ये आहे, सर्वांना व्यापून आहे.

म्हणूनच पक्षी हा फक्त एक जीव राहत नाही. त्याच्या घरट्याकडे पाहताना आपण केवळ एक जैविक कृती पाहत नाही; आपण त्या कृतीमागे कार्यरत असलेली एक सूक्ष्म व्यवस्था जाणवू लागतो. जे बाहेरून शिकवलं गेलेलं नाही, पण आतून उमलतं—त्या रहस्याकडे मन वळू लागतं.

आदरणीय सद्गुरू श्री वामनराव पै अशा संदर्भात एक अत्यंत अर्थपूर्ण शब्द वापरतात—

*प्रज्ञान-प्रभूचे ज्ञान.*

म्हणजे जीवामध्ये कार्यरत असलेली ती अंतर्गत जाणिवेची व्यवस्था. कोणी शिकवल्याशिवाय बीज अंकुरतं, मुळं खाली जातात, कोंब वर येतो; कोणी शिकवल्याशिवाय पक्षी घरटं बांधतो, मधमाशी पोळं उभारते, मुंगी बिळ तयार करते. हे बाहेरून पाठ केलेलं नसतं; ते अस्तित्वाच्या अंतःप्रेरणेने घडत असतं.

या अर्थाने पाहिलं तर पक्ष्यांच्या त्या विशाल घरट्याचा विषय हा फक्त पक्षिशास्त्राचा विषय राहत नाही; तो आपल्याला अस्तित्वाच्या गाभ्याकडे नेणारा प्रश्न बनतो.

*जीवन चालतं कशामुळे?*

*व्यवस्था उभी राहते कशामुळे?*

*अचूकता येते कुठून?*

माहिती आपल्याला बाहेरचं सांगते. विज्ञान प्रक्रिया समजावून सांगतं. पण “हे ज्ञान आतून उगवतं कुठून?” हा प्रश्न विचारला की आपण एका वेगळ्याच उंबरठ्यावर येऊन उभे राहतो. त्या उंबरठ्याचं नाव आहे—चैतन्य.

माणसातही तेच चैतन्य आहे. पण माणसाची गोष्ट थोडी वेगळी आहे. पक्षी प्रज्ञानाने जगतो; माणूस विवेकाने जगू शकतो. पक्ष्याला त्याचं घर बांधण्यासाठी तत्त्वज्ञान लागत नाही; पण माणसाला जीवन सुंदर, समतोल आणि सुसंगत करण्यासाठी जागृती लागते. कारण माणसाकडे केवळ प्रवृत्ती नाही; त्याच्याकडे निवड आहे, विचार आहे आणि स्वतःकडे पाहण्याची जागृती होऊ शकते.

पण इथेच अडचणही आहे.

निसर्गातील पक्षी स्वतःचा मार्ग फारसा चुकत नाही. माणूस मात्र अनेकदा स्वतःच्या बुद्धीमुळेच भरकटतो. कारण त्याच्या उपाधी फार दाट आहेत—अहंकार, इच्छा, भीती, तुलना, प्रतिष्ठा, अपेक्षा, स्पर्धा… या सगळ्यांच्या गर्दीत त्याच्यामधलं चैतन्य झाकलं जातं. प्रज्ञान झाकोळतं. विवेक धूसर होतो. बाहेरचं बघण्यात माणूस इतका गुंततो की आत कार्यरत असलेली सूक्ष्म व्यवस्था त्याच्या लक्षातच येत नाही.

मग माऊलींची ओवी नव्याने समजते—

*या उपाधिमाजी गुप्त ।*

*चैतन्य असे सर्वगत ।*

म्हणजेच शोध बाहेरचा नाही; ओळख आतली आहे. नव्याने काही बनायचं नाही; आधीपासून कार्यरत असलेल्या त्या चैतन्याची जाणीव व्हायची आहे. निसर्गातील पक्षी ते सहजपणे जगतात. माणसाने ते जाणीवपूर्वक जगायचं आहे.

पक्ष्यांच्या वसाहतीकडे पाहताना म्हणून दोन गोष्टी एकाच वेळी घडतात—आश्चर्यही वाटतं आणि नम्रताही येते. इतक्या छोट्या जीवामध्येही अशी अचूक, समन्वयित आणि जीवनोपयोगी व्यवस्था कार्यरत असू शकते, तर माणसामध्ये किती मोठी शक्यता दडलेली असेल! पण ती शक्यता उलगडते कधी? जेव्हा माणूस केवळ माहितीच्या अभिमानात जगत नाही, तर अस्तित्वातील सूक्ष्म ज्ञानापुढे नम्र होतो.

ही पक्ष्यांची घरटी मग फक्त घरटी राहत नाहीत.

ती बनतात—

निसर्गात उमटलेला प्रज्ञानाचा ठसा.

उपाधी वेगवेगळ्या असतील, रूपं असंख्य असतील, कार्यपद्धती भिन्न असतील; पण त्यामध्ये कार्यरत असलेलं चैतन्य एकच आहे—सर्वगत.

निसर्गातील पक्षी ते सहजपणे जगतात.

माणसाने ते ओळखून, विवेकाने, प्रेमाने आणि नम्रतेने जगायचं आहे.

तेव्हाच जीवन जगण्याची कला सुरू होते.

तेव्हा जगणं केवळ उपाधीपुरतं राहत नाही;

ते चैतन्याच्या स्पर्शानं उजळू लागतं.

*जयंत जोशी*